18-05-10

DE SCHRIK VOOR VERFIJNING

 

15364-deposition-jacopo-pontormo

 

De bovenstaande schilderij van de intussen al beter gekende Pontormo moet je groter bekijken zodat ze het hele scherm kan vullen. Dat is dus een duidelijke eerste opdracht.  Vergroot de reproductie, maak ze zo schermvullend mogelijk, en kijk zeker vijftien minuten.


Als je een beetje rondzwerft op het net bij de naam Pontormo zul je minstens honderd keer de uitdrukking 'maniërisme' tegenkomen, of 'zwevend', 'uitgerokken' en dat in verschillende talen.

Beter kijken dus.

Kijk opnieuw.  Je mag best mooie muziek opzetten. Drie jaar voor dit schilderij gemaakt is wordt in de omgeving van Rome ene Giovanni Pierluigi di Palestrina geboren, dus loop maar een beetje vooruit en luister naar de manier waarop hij het lijden weergeeft, en volg zijn melodielijn als je naar de elf spelers uit het verhaal van Pontormo kijkt. Zijn 'Stabat Mater' geeft je bijna twaalf minuten tijd om te kijken. (Pro Cantione Antiqua, zelfs te koop geweest bij het Kruidvat!)

In 1528, de tijd dat het schilderij is gemaakt overlijdt Mathis Gothart Grünewald in Halle (Duitsland) aan de pest. Als je zijn naam intikt kom je vast bij zijn prachtige 'Kruisiging' uit, tussen 1511 en 1517 geschilderd, de tijd van 'het bed' dus.

Ze wortelt nog volop in de late gothiek.  Alles in deze prent is lijden.  De linkerkant (vanuit de toeschouwer) buigt achterover, de rechter zorgt voor de allegorie, de duiding, en centraal moet ik steeds weer kijken naar de handen van Jezus, handen die uitgestrekt smeken om verlossing in alle betekenissen van het woord. De verwrongen samengedrukte benen, (probeer de stand ervan eens met je eigen benen) en het neergevallen hoofd drukt 'het is volbracht' beter uit dan alle bijgeschreven woorden of het wijsvingertje van de man aan de andere kant.

 

 


 

grünewald

Als ik de twee schilderijen bij elkaar leg dan voel ik hoe uit de dynamiek van Grünewald mensen vorm krijgen bij Pontormo.  De brok ellende is verdeeld over elf personages.

We zijn in onze cultuur steeds maar aangewezen op 'vergelijkingen', op 'beter', 'schoner', 'sterker'. Waarschijnlijk heb je al gedacht:  geef mij maar Grünewald, dat is de pijn en niets anders dan de pijn.  Wat doe ik met Pontormo die een kruisafneming zonder kruis voorstelt waarvan de dode Jezus al netjes gewassen is voor hij op de foto mocht. De Florentijnse jannetten  tegenover de Duitse Schmerz die (net zoals Grünewald) herkenning vond in het opkomende protestantisme. (Grünewald werd wegens die sympathie trouwens aan het hof van de aartsbischop van Mainz ontslagen!)

Voorzichtig denk ik dat dergelijke reacties een duiding zijn van onze angst voor emoties, en die angst verhevigt naarmate we vanuit Italië naar het Noorden trekken. Iedereen lijdt op zijn/haar manier, en we zien het eigen lijden als het ergste, het diepste, het meest smartvolle.

De tinten waarin Pontormo zijn kruisafneming schildert, zorgden ook toen al voor de nodige ophef.  Blauw en rood, maar dan een scherpe pastelachtige tint, hemels, lichtgevend.  Dat is wat je voelt als je voor het doek staat:  het geeft licht.  De enige donkere figuur verlaat achteraan de handeling.  Ik denk dat het Jozef van Aritmethea is die zijn graf aan Jezus afstaat. 

Oneerbiedig kon je van dit schilderij een wijzerplaat van een uurwerk maken. Volg de wijzers van de klok en je merkt dat de cirkel van de tijd telkens weer een andere figuur aanduidt:  ze zijn een onderdeel van een beweging, een cirkel.  Hun beweging zet zich verder in de anderen, en gezamenlijk vormen ze die cirkel waarvan de dode heiland deel uitmaakt, net zoals zijn moeder:  ze staan bij elkaar,  in één beweging van onzegbaar verdriet, zoals de ene stem over de andere welft in het Stabat Mater.

Ook de blikken raken elkaar, vinden geen rust, willen verder, want niemand kan dit verdriet vatten.

1deposi0


Maar het zijn mensen, mensen uit de tijd van toen, maar ook mensen van nu denk ik, die het lichaam torsen, die het verdriet van de moeder omringen.  De gestorven man heeft rust, je zou kunnen zeggen dat je al de verrijzenis voelt in de kleuren, in de stilte van het lichaam dat zijn wonden al vergeten is.

1deposi3

Het tekort aan 'maniera', zeg maar 'levensstijl' verplicht ons de mensen met die stijl op te sluiten in een groep die we dan de 'maniëristen' gaan noemen. Het oogpunt.  Een oogpunt wordt standpunt. Een standpunt verandert in ethische konsekwenties, en die kun je in wetten omzetten. 

Gelukkig heeft bangelijk twee betekenissen in het Antwerps, al dachten deze Spaanse Brabanders ook dat ze een wereldtaal spraken.

19:39

De commentaren zijn gesloten.